Instytut SI
Mózg w pigułce
44 krótkie fiszki o mózgu, rozwoju, mowie, słuchu i zmysłach. Otwórz wybraną kartę, przeczytaj wyjaśnienie i zajrzyj do źródeł.
Twój mózg ma coś do powiedzenia
Ile neuronów ma ludzki mózg? Według bezpośredniego liczenia około 86 miliardów. Odwróć kartę i zobacz, czy trafiasz. 44 fiszki, każda z naukowym źródłem.
Czy używamy tylko 10% mózgu?
Nie. Badania obrazowe i kliniczne pokazują, że w ciągu doby używamy praktycznie wszystkich obszarów mózgu.
Źródła: Scientific American, 2008; BrainFacts.org (Society for Neuroscience), 2019
Ile kroków i upadków potrzeba, żeby nauczyć się chodzić?
W badaniu dzieci w wieku 12–19 miesięcy podczas swobodnej zabawy stawiały średnio 2368 kroków i upadały 17 razy na godzinę.
Źródło: Adolph i in., Psychol Sci, 2012
Pacjent „Tan” i obszar Broki
W 1861 r. Paul Broca opisał pacjentów, którzy po uszkodzeniu mózgu stracili zdolność mówienia. Jeden z nich, Leborgne, mógł wypowiedzieć tylko jedną sylabę: „tan”. MRI zachowanych mózgów wykazało w 2007 r., że uszkodzenia sięgały głębiej niż zmiany opisane przez Brocę.
Źródła: BrainFacts.org (Society for Neuroscience), 2016; Dronkers i in., Brain, 2007
Pięć zmysłów to lista Arystotelesa
Klasyczna lista pięciu zmysłów pochodzi od Arystotelesa i do dziś trwa głównie w wyobrażeniu potocznym. Na tej liście brakuje m.in. układu przedsionkowego i propriocepcji.
Źródła: Brandt, Dieterich i Huppert, Front Neurol, 2024; The search for a sixth sense, J Hist Neurosci, 2003
Ile neuronów ma ludzki mózg?
Według bezpośredniego liczenia dorosły mózg mężczyzny ma średnio ok. 86 mld neuronów i ok. 85 mld komórek nieneuronalnych. Popularne „100 mld neuronów i dziesięciokrotnie więcej komórek glejowych” nie ma takiego oparcia w pomiarach.
Źródła: Azevedo i in., J Comp Neurol, 2009; Herculano-Houzel, Front Hum Neurosci, 2009; Lent i in., Eur J Neurosci, 2012
Czy niemowlę uczy się dźwięków z nagrania?
W eksperymencie niemowlęta amerykańskie w wieku 9 miesięcy, które miały kontakt na żywo z użytkownikami mandaryńskiego, zachowały zdolność rozróżniania dźwięków tego języka. Ekspozycja z nagrania wideo lub audio nie dała efektu.
Źródła: Kuhl, Tsao i Liu, PNAS, 2003; University of Washington News, 2003
O ile rośnie mózg w pierwszym roku życia?
W badaniu MRI dzieci od urodzenia do 2. roku życia całkowita objętość mózgu wzrosła o 101% w pierwszym roku i o kolejne 15% w drugim. Objętość móżdżku wzrosła w pierwszym roku o 240%.
Czy cały mózg dojrzewa w tym samym tempie?
Nie. W korze słuchowej człowieka gęstość synaps osiąga maksimum około 3. miesiąca życia, a w środkowym zakręcie czołowym dopiero po 15. miesiącu.
Jak długo mózg „sprząta” nadmiar synaps?
Bardzo długo. W korze przedczołowej człowieka eliminacja nadmiaru synaps trwa do dorosłości.
Źródła: Petanjek i in., PNAS, 2011; Huttenlocher i Dabholkar, J Comp Neurol, 1997
Od czego zaczyna się mielinizacja u niemowlęcia?
Badanie MRI niemowląt w wieku 3–11 miesięcy pokazało kolejność: móżdżek, most i torebka wewnętrzna, potem płaty potyliczne i ciemieniowe (4–6 mies.), a na końcu płaty czołowe i skroniowe (6–8 mies.).
Źródło: Deoni i in., J Neurosci, 2011
Jak długo dojrzewa istota biała?
U ludzi mielinizacja kory trwa dłużej niż u szympansów i wykracza poza późną adolescencję. W badaniu obrazowym istota biała osiągała szczyt między 20. a 42. rokiem życia.
Źródła: Miller i in., PNAS, 2012; Lebel i in., NeuroImage, 2012
Która część kory dojrzewa jako jedna z ostatnich?
W badaniu MRI dzieci i młodzieży kora asocjacyjna wyższego rzędu dojrzewała dopiero po korze czuciowej i wzrokowej. NIMH podaje, że kora przedczołowa, odpowiedzialna m.in. za planowanie, jest jedną z ostatnich części mózgu, które dojrzewają.
Źródła: Gogtay i in., PNAS, 2004; NIMH, The Teen Brain: 7 Things to Know, 2023
Ile energii zużywa mózg dziecka?
Według modelu opartego na danych PET i MRI zużycie glukozy przez mózg nie jest największe tuż po urodzeniu, lecz w dzieciństwie, gdy sięga ok. dwóch trzecich spoczynkowego tempa metabolizmu ciała (66,3% u chłopców i 65,0% u dziewcząt).
Źródło: Kuzawa i in., PNAS, 2014
Czy są okresy szczególnie wrażliwe na doświadczenie?
Badania sugerują, że tak. W Bucharest Early Intervention Project poprawa wyników poznawczych po przeniesieniu z domu dziecka do rodziny zastępczej była największa u najmłodszych dzieci. W korze wzrokowej okresy krytyczne są dobrze opisane.
Źródła: Nelson i in., Science, 2007; Hensch, Nat Rev Neurosci, 2005
Ile energii potrzebuje mózg?
Mózg stanowi ok. 2% masy ciała, a zużywa ok. 20% tlenu, który pobiera organizm.
Źródła: Shulman i in., Trends Neurosci, 2004; Balasubramanian, PNAS (Brain power), 2021
Nobel dla dwóch rywali
W 1906 r. Nagrodę Nobla z fizjologii lub medycyny podzielili Camillo Golgi i Santiago Ramón y Cajal za badania nad budową komórki nerwowej. Mieli przeciwne poglądy: Golgi bronił teorii siateczkowej, Cajal doktryny neuronowej.
Źródła: Jones, J Hist Neurosci, 1999; Grant, Brain Res Rev, 2007
Skąd wzięło się słowo „synapsa”?
Termin „synapsa” wprowadził Charles Sherrington w 1897 r., gdy Michael Foster poprosił go o przerobienie rozdziałów o układzie nerwowym w swoim podręczniku fizjologii.
Źródła: Breathnach, J R Soc Med, 2004; Bechtel, Hist Philos Life Sci (cytuje Fostera 1897), 2023
Dwa serca żaby i pierwszy neuroprzekaźnik
Otto Loewi pobudzał nerw błędny jednego z dwóch serc żaby i wykazał, że nerw działa substancją chemiczną. Nazwał ją Vagusstoff, dziś znamy ją jako acetylcholinę. W 1936 r. dostał za to Nagrodę Nobla wspólnie z Henrym Dale’em.
Źródła: McCoy i Tan, Singapore Med J, 2014; Bechtel, Hist Philos Life Sci, 2023
Hipokamp londyńskich taksówkarzy
U licencjonowanych londyńskich taksówkarzy tylna część hipokampu była większa niż w grupie kontrolnej. W badaniu podłużnym osoby, które zdały egzamin z układu ulic Londynu, miały później większą objętość istoty szarej w tylnym hipokampie.
Źródła: Maguire i in., PNAS, 2000; Woollett i Maguire, Curr Biol, 2011
Kto przycina synapsy w rozwoju?
W badaniach na myszach komórki mikrogleju pochłaniały materiał synaptyczny i odgrywały główną rolę w przycinaniu synaps po urodzeniu. Proces zależał od aktywności neuronów.
Źródła: Paolicelli i in., Science, 2011; Schafer i in., Neuron, 2012
Czy synapsy są tylko chemiczne?
Nie. Neurony komunikują się przez synapsy chemiczne i elektryczne. Synapsy elektryczne są w mózgu ssaków powszechne, choć bywają niedoceniane.
Źródła: Connors i Long, Annu Rev Neurosci, 2004; Pereda, Nat Rev Neurosci, 2014
Jak odkryto wzmocnienie synaptyczne (LTP)?
W 1973 r. Bliss i Lømo wykazali u znieczulonych królików, że stymulacja ścieżki przeszywającej wzmacniała odpowiedź komórek ziarnistych hipokampa na okres od 30 minut do 10 godzin. To zjawisko (LTP) jest dziś głównym modelem doświadczalnym do badania synaptycznych podstaw uczenia się i pamięci.
Źródła: Bliss i Lømo, J Physiol, 1973; Bliss i Collingridge, Nature, 1993
Czy mielina „uczy się” razem z neuronami?
W badaniu na myszach pobudzanie aktywności neuronów nasilało powstawanie oligodendrocytów i mielinizację w korze przedruchowej. Autor przeglądu z 2015 r. sugeruje, że szybkość przewodzenia mogłaby być dostrajana zmianami mieliny.
Źródła: Gibson i in., Science, 2014; Fields, Nat Rev Neurosci, 2015
Czy astrocyty to tylko „podpora” neuronów?
Nie. Astrocyty uczestniczą w tworzeniu, działaniu i plastyczności synaps, a ich wypustki otaczają neuronalne elementy synapsy.
Źródła: Halassa i in., Trends Mol Med, 2007; Hillen i in., Prog Neurobiol, 2018
Język w lewej półkuli. U kogo wyjątkowo w prawej?
U większości ludzi lewa półkula dominuje w przetwarzaniu języka. W badaniu 326 zdrowych osób dominację prawej półkuli stwierdzono u 4% silnie praworęcznych, u 15% oburęcznych i u 27% silnie leworęcznych.
Źródło: Knecht i in., Brain, 2000
Kiedy słuch niemowlęcia „zawęża się” do języka ojczystego?
Między 6. a 12. miesiącem życia spada wrażliwość niemowląt na kontrasty dźwiękowe spoza języka ojczystego, a rośnie na kontrasty języka ojczystego. Doświadczenie językowe zmienia percepcję dźwięków mowy już w pierwszym półroczu.
Źródła: Kuhl i in., Dev Sci, 2006; Kuhl i in., Science, 1992
Noworodek woli głos mamy
W eksperymencie z 1980 r. noworodki, ssąc smoczek w odpowiedni sposób, mogły włączać głos matki lub obcej kobiety. Uczyły się włączać głos matki i robiły to częściej niż w przypadku drugiego głosu.
Źródło: DeCasper i Fifer, Science, 1980
Płacz noworodka brzmi jak jego język
W badaniu noworodków francuskich i niemieckich dzieci francuskie częściej płakały z rosnącą melodią, a niemieckie z opadającą. Autorzy wiążą to z wpływem melodii mowy otoczenia.
Źródło: Mampe i in., Curr Biol, 2009
Gaworzenie też „na migi”
Niesłyszące dzieci wychowywane od urodzenia w języku migowym „gaworzą” rękami. Dzieci niesłyszące nie wytwarzają do 10. miesiąca życia wyraźnie uformowanych sylab głosowych, co robią dzieci słyszące.
Źródła: Petitto i Marentette, Science, 1991; Oller i Eilers, Child Dev, 1988
Rozmowa zmienia aktywację obszaru Broki
W badaniu dzieci w wieku 4–6 lat te, które w domu miały więcej wymian rozmownych z dorosłymi, wykazywały większą aktywację lewego dolnego zakrętu czołowego (obszaru Broki) podczas słuchania opowiadania, niezależnie od statusu społeczno-ekonomicznego i IQ.
Źródło: Romeo i in., Psychol Sci, 2018
Czy dwujęzyczność opóźnia mowę?
ASHA podkreśla, że wielojęzyczność nie jest zaburzeniem komunikacji. W badaniu dzieci hiszpańsko-angielskich w wieku 22–30 miesięcy łączny słownik z obu języków rósł w podobnym tempie jak u dzieci jednojęzycznych.
Źródła: ASHA Practice Portal, Bilingual Service Delivery, bieżąca wersja; Core i in., J Speech Lang Hear Res, 2013
Jak często dzieci mają zaburzenia mowy i języka?
W USA w 2012 r. 7,7% dzieci w wieku 3–17 lat miało zaburzenie głosu, mowy, języka lub połykania. Najczęściej mowy (5,0%), potem języka (3,3%), głosu (1,4%) i połykania (0,9%).
Źródło: NIDCD, NIH, 2015
Czy wczesne wykrycie niedosłuchu ma znaczenie dla języka?
W badaniu porównawczym dzieci z niedosłuchem zidentyfikowane do 6. miesiąca życia miały istotnie lepsze wyniki językowe niż dzieci zidentyfikowane później.
Książka z 1972 roku
A. Jean Ayres opublikowała w 1972 r. książkę „Sensory Integration and Learning Disorders”. Według AOTA była używana na całym świecie.
Źródła: AOTA, 100 Influential People in Occupational Therapy, strona centenarium; Patterns Recognized in Ayres Sensory Integration, Brain Sci (bibliografia), 2026
17 testów Ayres z 1989 roku
Sensory Integration and Praxis Tests (SIPT) to zestaw 17 testów autorstwa A. Jean Ayres, wydany w 1989 r. przez Western Psychological Services.
Źródła: Patterns Recognized in Ayres Sensory Integration, Brain Sci, 2026; Buros Center for Testing, 2026
Zmysł równowagi, którego nie czujemy
Błędnik ucha wewnętrznego ma trzy kanały półkoliste ułożone mniej więcej pod kątem prostym, które informują mózg o obrocie głowy. Przegląd w Annual Review of Neuroscience zaznacza, że z tych narządów nie wynika wyraźne, świadome wrażenie, a mimo to ich sygnały wpływają na zaskakująco szeroki zakres funkcji mózgu.
Źródła: NIDCD, Balance Disorders, bieżąca wersja; Angelaki i Cullen, Annu Rev Neurosci, 2008
Propriocepcja, czyli zmysł położenia ciała
Receptory propriocepcji, czyli zmysłu położenia i ruchu ciała, leżą w skórze, mięśniach i stawach. Propriocepcja jest zwykle nieobecna w świadomej percepcji.
Źródła: Proske i Gandevia, Physiol Rev, 2012; Tuthill i Azim, Curr Biol, 2018
Największy narząd ciała
Skóra jest największym narządem ludzkiego ciała, a jedną z jej funkcji jest wykrywanie bodźców mechanicznych, czyli dotyku.
Źródła: Vertical contact forces affect vibration perception, PeerJ, 2023; Interface geometry and appendages on the mechanics of the skin, Biomech Model Mechanobiol, 2024
Osobny tor nerwowy dla przyjemnego dotyku
W owłosionej skórze człowieka, oprócz szybkich włókien, działa system wolnych, niezmielinizowanych włókien C, które reagują na lekki dotyk. Autorzy uznają je za wyróżnioną drogę dla przyjemnego dotyku, prawdopodobnie sygnalizującą kontakt społeczny.
Źródła: Olausson i in., Nat Neurosci, 2002; Löken i in., Nat Neurosci, 2009
Interocepcja, czyli zmysł wnętrza ciała
Interocepcja to proces, w którym układ nerwowy wyczuwa, interpretuje i integruje sygnały pochodzące z wnętrza ciała. W modelu Craiga obejmuje m.in. ból, temperaturę, świąd, głód, pragnienie i „głód powietrza”.
Źródła: Khalsa i in., Biol Psychiatry Cogn Neurosci Neuroimaging, 2018; Craig, Curr Opin Neurobiol, 2003
Zmysły w kryteriach diagnostycznych autyzmu
W kryteriach DSM-5 dla zaburzeń ze spektrum autyzmu jednym z czterech objawów z grupy ograniczonych, powtarzalnych wzorców zachowań jest nad- lub niedoreaktywność na bodźce sensoryczne albo nietypowe zainteresowanie aspektami sensorycznymi otoczenia. Do rozpoznania potrzeba co najmniej dwóch z nich.
Źródła: DSM-5, kryteria ASD (HHS/IACC, przedruk), 2013; Ben-Sasson i in., J Autism Dev Disord (metaanaliza), 2009
Pediatrzy o „SPD” jako osobnej diagnozie
W oświadczeniu z 2012 r. Amerykańska Akademia Pediatrii stwierdziła, że z powodu braku powszechnie przyjętych ram diagnostycznych zaburzenia przetwarzania sensorycznego co do zasady nie powinno się rozpoznawać jako osobnej diagnozy.
Źródło: AAP, Pediatrics, 2012
Jak często rodzice zgłaszają trudności sensoryczne?
W amerykańskim badaniu z 2004 r. wśród rodziców 703 przedszkolaków 13,7% dzieci spełniło kryteria przesiewowe zaburzeń przetwarzania sensorycznego według oceny rodziców. W innym badaniu 16% rodziców zgłosiło, że co najmniej cztery bodźce dotykowe lub słuchowe przeszkadzają ich dziecku.
Źródła: Ahn i in., Am J Occup Ther, 2004; Ben-Sasson i in., J Abnorm Child Psychol, 2009
Co mówią przeglądy o skuteczności terapii SI?
Przegląd systematyczny z 2018 r. wykazał silne dowody, że terapia Ayres Sensory Integration poprawia osiąganie indywidualnych celów funkcjonowania i uczestnictwa u dzieci z autyzmem. Przegląd badań z randomizacją z 2025 r. też mówi o silnych dowodach dla celów indywidualnych.
Źródła: Schaaf i in., Am J Occup Ther, 2018; Przegląd RCT, Am J Occup Ther, 2025